– Ai, Juana! Cando cheguemos á casa, mamá háinola dar boa… Imos levar unha malleira por entreternos xogando.

– Non te preocupes, que como levamos moita isca e moitas piñas, xa non nos hai pegar.

As nenas apuraron a andar.

– Dicímoslle que vimos ao guerrilleiro e mailos guardias?

– Non digas nada, Teresa, que outro día ao mellor non nos deixa ir! Non fales diso. Estate calada. As silveiras teñen oídos. Detrás das silveiras hai avogados. Non recordas o que lle pasou ao abuelo do Amable cando meteu na casa aquel home que escapaba deles?

No lombo de Juana a isca picaba, as piñas medraban. Na súa cabeza tamén medraban os ollos do señor Andrés do Boade, o avó do Amable, cando vía como os falangistas tiraban polo prado abaixo o seu carro coa herba seca, o carro esnaquizado alá no fondo, afondado no regato.

– Ti cres o que din do que lle fixeron á abuela Juana? Que estaba na corte escondida e que a sacaron no camiño e que lle raparon o pelo e que a fixeron desfilar pola aldea cantando…?

– E volves outra vez co mesmo? Está morta e xa está. Non lle deas máis voltas. Agora xa imos para a casa. Fomos pola isca e polas piñas, no camiño encontramos co Amable do Boade, que é un argallas, e puxémonos a xogar. E se veñen os guardias á casa, méteste na cama e fas que dormes.

Silencio.

– Ademais, seguro que xa o pillaron. Hoxe eran moitos.

Esa noite as nenas e o neno durmiron, lembraron, soñaron.

Juana, a filla de Palmira, fabricante de vida nunha artesa rateira, bebía chocolate quente a carón da lareira, cheíña de isca e piñas mercadas na feira. Chocolate quentiño nunha cunquiña linda, como esas que gardaba no alzadeiro da casa grande a criada dos Saavedra.

Amable, o neto do Andrés do Boade, obrigado Prometeo recolledor e forxador dos restos do carro da herba seca, andaba no monte, as mañás no monte, as tardes no monte, as noites no monte. Coas fillas de Palmira subía á Pena dos Maragatos, sen donos. Subían á Pena do Toxo de Arriba para percorrer coa ollada o Camiño dos Arrieiros, camiño da Coruña a Lugo. Sen máis sombras que as deles e as das estrelas. Sen máis ollos que os da curuxa e o raposo. Sen capas verdes de homes feitos garras, feitos preeiros apodrentando carqueixas e toxo. Apodrentando a terra.

Teresa, a neta da abuela Juana, morta de carraxe e dignidade, cantaba polo baixo –que non saiban que o vin, que non saiban que o vin-, cantaba en soños as palabras recollidas mentres o home que corría polo monte lle entregaba o seu futuro nunha mirada profunda e mínima como o estoupido dun fusil: liberación, pueblo, xustiza, memoria…

(Grazas a Juana, Amable e Teresa, pola súa memoria)

Maite Martínez Rodríguez

A Coruña, novembro 2011

Homenaxe á guerrilla antifranquista: centenario do nacemento de Manuel Ponte Pedreira. Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña. 03/11/2011. A Coruña.