Millóns de homes e mulleres, hoxe anónimos e descoñecidos, soñaban con transformar o mundo

Este non é o relato hagiográfico das épicas fazañas de recoñecidos próceres públicos ou de valerosos homes de guerra. Os lectores apresurados non atoparán aquí retribución algunha para o seu impaciente desasosego. As letras que encadeadas sucédense desde agora, son antagónicas coa prema e inimigas da ostentación. Responden a un único propósito: contribuír ao xeral recoñecemento da memoria de tantos millóns de homes e mulleres, hoxe anónimos e descoñecidos. Nalgún momento das súas azarosas vidas, todos eles soñaron con transformar o mundo pero a Maldade, o Terror e a Intolerancia, o fascismo e o nazismo patrio e foráneo, truncaron para sempre os seus anhelos, aniquilaron as súas existencias e borraron todo rastro do seu pasado. Naceron en miles de aldeas, pobos e cidades distintos; falaron decenas de linguas diferentes; tiveron pais, irmáns ou fillos; concibiron novas cancións, idearon relatos e narracións e protagonizaron revolucións e xestas políticas e bélicas. Pero nada sabemos deles.

Fosen ou non asasinados en cunetas ou paredones, sobrevivisen ou non a torturas, malleiras e malos tratos, todos eles acabaron inexorablemente engulidos polos bulebules do tempo. O recordo dos seus imperecederas peripecias vitais desvaneceuse entre as brumas do Baleiro e a Nada. Relegamos as súas proezas, habemos arrinconado os seus exemplos, postergamos os seus tribulaciones e habemos omitido os seus quebrantos. Só algúns de entre os poucos sobreviventes puideron transmitirnos o testemuño difuminado dos seus padecimientos. Ernesto Sempere Villarrubia foi un deles. Pero outros miles, decenas de miles deles, foron vítimas dun esquecemento eterno.

Para palialo nalgunha medida, oficiei de atrevido escribidor e quixen imaxinar un posible encontro entre Sempere e un destes anónimos descoñecidos, dando forma así a un sucedido ignoto, albiscando unha de tantas traxedias inextinguibles e invisibles, tan ficticia como probablemente real. Vaia pois desde aquí, leste a miña homenaxe aos homes e mulleres sen rostro, desde o blog de “Todos os Rostros”.

A Memoria dos Vivos

 

“A vida dos mortos está na memoria dos vivos”. Cicerón

Os anos, o tempo, o sinvivir da présa e os espellismos do presente socavan o cimento do robusto edificio no que habita a nosa memoria e fractúrano, trasuntándolo nun destartalado chamizo, que se blanquea día a día no yeso e o cal do esquecemento. De xustiza é, pois, que nosos máis vívidos recordos sirvan para restaurar a súa fortaleza e que podamos apontoar os seus alicerces co doce sentir das gratas remembranzas ás que nos leva a melancolía.

Por iso, cando aínda escoitamos o eco das cancións e dos versos de Ernesto Sempere e séguenos estremecendo a alegre resonancia do seu inquebrantable amor á vida, o seu oito fillos, o seu oito fillas, o seu quince netos, e ante todo Otilia Luján, a súa esposa, seguímonos reunindo á sombra da súa añoranza para afianzar a nosa comuñón, compartir reminiscencias, relatar chascarrillos da súa factura e visitar cada unha das gratas estancias que dan forma á entrañable morada que se ergue ?sólida? coa soa evocación da súa figura.

E non falta no relato dos acontecidos, o frecuente recurso á narración do enigmático suceso que toda a familia “trinta e tres almas” puido vivir e dalgunha forma protagonizar hai xa para dous anos, en ocasión do aniversario do jubiloso patriarca da estirpe.

Naquel entón, e reunidos todos para o momento festivo na casa toledana de Cardiel de los Montes que como solar da liñaxe foi adoptada nos anos 60 do pasado XX, vimos como tras a sobremesa, bullanguera pola presenza da patulea infantil, o pater familias rogábanos silencio e demandaba a nosa atención. Con certo misterio pediunos anuencia, obediencia e confianza e solicitounos que saísemos ao exterior, enchendo a cardieleja Praza do Concello (ben chamada Praza de España) coa nosa presenza e os nosos mudos interrogantes.

Ao pouco da nosa espera “inexplicable enigma”, un autocar de estrada deses de dez metros e con cores, marcas e anagramas que xa non lembro pero que lamento non fixar no meu caletre, fixo a súa aparición nas inmediacións do noso provisional vivac.

A tarde estaba limpa e luminosa e non facía demasiado frío para estar tan ben metido novembro. Ernesto pai (hai un Ernesto fillo, e un Diego Ernesto neto) pediunos, cunha guitarra na man, unha caixa chea de lanternas e unha especie de vaso decorado en esmalte, que ocupásemos o vehículo, o cal, no medio da xeral estrañeza e pola súa reducida capacidade, parecía ateigado dun ruidoso gentío. No seu interior, e aposentados nas súas butacas puidemos ver como Ernesto corría todas e cada unha das cortinillas, incluída unha que separaba a modo de pano a zona de pasaxeiros co posto de condución, impedindo en todo caso a visión frontal e lateral e obscureciendo o interior do autobús coma se fose o máis lóbrego dos pozos. Pareceunos que alá, de lonxe e tras o impenetrable e tenebroso pano, o chofer mascullaba nunha xerga que se asemellaba ao romanés”.

Ao segundo, o avó fixo aparición volvendo reclamar a nosa atención e o noso silencio para dar explicación á incógnita. E o que nos contou foi unha sorte de argumentos tan casuais e case tan inconcibibles que só puideron ser cridos pola súa propia inverosimilitud. Así, fíxonos viaxar no tempo e no espazo retrocedendo mentalmente a finais de 1936, meses despois do inicio da guerra civil, e ao momento da súa fuga do fogar paterno para recalar por conciencia e por crenza na 88ª Brigada Mixta, de inspiración anarquista.

Narrounos que se fixo compañeiro e salvavidas mutuo e recíproco -tras varias e cruentas accións de guerra- dun tal Anselmo, miliciano ciudarealeño da corda de Durruti. Anselmo, ao parecer home ilustrado, puxo ao corrente ao entón adolescente Ernesto dos seus correrías e tropelías ao comezo da guerra cando o asentamento da republicana fronte estremeña, que pretendía ser resposta, freo e tumba da relampagueante guerra de columnas inventada por Franco e Queipo.

No marasmo do inmobilismo da posterior guerra de trincheiras, Anselmo foi a parar ao Mosteiro de Guadalupe, antigo cenobio requisado e convertido en hospital de retagarda polas milicias. Nunha de tantas chácharas en niño de metralladoras ao abrigo do rumrum e panpan do lume de cobertura, Anselmo contou que o claustro aínda conservaba case íntegra a biblioteca e que na mesma, tras moitos días de aburrimento entre latíns e misales, atopara un texto manuscrito, con letra clara e redondilla e asinado e signado por un tal Modesto Lafuente en 1838.

Tras a lectura do escrito, intitulado segundo parece e cría lembrar “Florilegio de achados e curiosidades da antigüidade hispana na biblioteca da Real e Serenísima Abadía de Guadalupe”, ou algo parecido, o autor (anos máis tarde confirmado como asentado historiador dos feitos dos nosos maiores) facía repaso de canto de anecdótico ou estraño atopase nos cartapacios en pergamiño e encadernacións en reseca pel de cordeiro que se achaban nos anaqueles do centenario edificio. E entre iso, Anselmo puido ler e memorizar, para máis tarde remembrar con Ernesto, algunhas das peregrinas alusións ao liberador caudillo lusitano-vettón Viriato trascritas por Lafuente tras toparse con elas en orixinais arábigos, que a modo de traducións do latín dun xa perdido para sempre libro de Apiano, o historiador puido ler e nunca máis volveu achar, xa que Don Modesto foi preso por giris cristinos ou isabelinos de Cáceres ao comezo do mil e oitocentos trinta e nove ao ser confundido cun axente carlista do xeneral Maroto. A captura do afamado ?espía? foi celebrada polos gardas isabelinos coa queima do seu material de lectura, e o seica só salvou inadvertidamente para estraños e propios o Florilegio, que quizá debese pola súa falta de mérito ser trocado por calquera das antiguallas que se converteron en flamante tea.

Anselmo puido ler nas letras de Don Modesto que Viriato, a diferenza doutros moitos caudillos lusitanos e vettones, non foi incinerado polos seus clientes e adeptos senón que, armado e pertrechado, foi sepultado en segredo nunha cova de considerable amplitude baixo unha enorme laja de pedra granítica xunto a unha lomba nas proximidades dunha elevación chamada Monte de Venus, naquel entón ignoto paraxe de paradoiro descoñecido.

Entre conversacións varias centradas no misterio da tumba de Viriato e na súa alucinador exemplo como un Espartaco celtibérico e adaíl da loita contra o imperialismo da época, e tras escaramuzas frecuentes e graves feridas na fronte, Ernesto “cun cascote de granada no xeonllo” viu desvanecida a pista de Anselmo pois foi evacuado a un hospital de Cidade Real, onde achado polo seu pai, tamén Ernesto, quedou integrado nun Batallón de Enxeñeiros, o 36º de Obras e Fortificación. Perdida a guerra e o proxenitor, Ernesto nunca volveu cruzar os pasos con Anselmo nos seus longos anos de penar polas prisións e os batallóns de forzados do Xeneral, ata que a casualidade quixo que tras unha longa pausa de mutuo asombro polos insospeitados surcos que traza o tempo nos aspectos, reencontraranse e recoñecesen nun fumarento bar de Hinojosa de San Vicente nos anos 70.

Anselmo contou a Ernesto que vivía nun chozo situado nun lugar de difícil e case críptico acceso, nunha parcela que un veciño apiadado da súa solitaria miseria cedéralle, a cal se atopaba a metade de camiño, ou non, quen sabe, nun cadrado ou trapecio virtual que puidese ter como vértices os pobos serranos do Real, Castelo de Bayuela, Garciotún e Nuño Gómez, todos eles toledanos. E díxolle que, sen oficio nin beneficio, o seu único horizonte desde facía xa vinte anos era a procura, sen descanso e sen froito do sepulcro do lusitano. Anselmo e Ernesto, ás ocultas, vertieron lagrimas polos moitos camaradas ausentes e murmuraron vellas cancións ácratas mentres refrescaban tinto peleón de Lucillos. No interín, Ernesto coidouse de que Anselmo comese (moi desnutrido estaba o aprendiz de Schulten) e dooulle o peculio íntegro que nese momento portaba no moedeiro.

E ese foi o último día que puido ver e falar con Anselmo, xa que o iluminado desapareceu como sal en día de choiva e nunca máis se deu coas súas pegadas, a pesar de percorrer Ernesto para a súa localización os mesóns e bares de toda a serra de San Vicente. E o misterio continuou até o inicio do ano 2004.

En febreiro, Ernesto recibiu un aviso do xuíz de paz do Real, o cal portaba unha caixa cunha urna e un sobre pechado a conciencia. A urna contiña as cinzas do tolo Anselmo, atopado morto nunha cuneta da estrada de leva a San Román desde Hinojosa. O sobre foi aberto por Ernesto na intimidade da súa casa solariega de Cardiel, xunto á presenza da avoa Otilia, sempre reconfortante pola tristeza do fúnebre momento. No seu interior atopábase unha medalla ao valor en acción de guerra coa estrela vermella do Exercito Popular da República, un anaco dun mapa de estradas cun lugar da serra marcado cun punto ou máis ben un buraco, e unha antiga moeda, dun ton verde herrumbroso, leada con varias voltas da cinta tricolor da medalla. Na súa única cara visible pois o reverso era un manchón indescifrable, a moeda reflectía claramente a silueta dun verraco, en todo punto igual ou similar ao que hoxe mesmo pode contemplarse na praza de Castelo de Bayuela que se atopa xunto ao Club de Pensionistas.

E aquí, Ernesto calou no relato da súa historia, sobrecogido polo recordo do amigo desaparecido e de tantos e tantos outros que se foron quedando nas fosas e entre as reixas dun país convertido en xigantesco penal. E permaneceu longos minutos en silencio entre un mudo e contido pranto, que foi respectado por grandes e mozos en aberta estupefacción.

Ao pouco, o autobús freou, e Ernesto, descorriendo o pano frontal convidounos a baixarnos en metade dunha nada irrecoñecible que, entre monte baixo, chaparral, aciñeiras e xestas, decoraba o noso novo escenario. Sen dicir un chío e resollando polo esforzo, o avó Ernesto convidounos por medio de perentorias acenos a seguirlle por unha trocha deslavazada que se adiviñaba no terreo. Andamos máis de vinte minutos a través de fondos regueros e empinados cerrillos, nunha orografía certamente difícil, entre protestas dos raparigos e sorpresa dos maiores, que se vían obrigados a superar con espírito deportista os numerosos tapiales de pedra da zona cos que nos cruzamos. Ante o asombro de todos, tras un veo de xestas e baixo o natural dosel dunha espesa arboleda de encinar atopámonos cunha gran pedra en forma de xigantesca boina e rodeada de pequenos brotes de chaparros. Tras percorrela en todo o seu perímetro, seguimos ao avó Ernesto até un dos seus extremos. Agachándose, procedeu a apartar unha mata de chaparro seco e desgajado que nel se atopaba e ofreceunos á vista un sombrío buraco de pouco menos dun metro de anchura polo que con obediencia case relixiosa e no medio da máxima quietud, fomos baixando a unha profundidade inmedida entre o estupor e a parálise xeral, alumados polas escasas candeas de potencia dos focos portátiles que levabamos.

E alí, mudos de espanto, puidemos contemplar un amplo espazo no que, a modo de gruta natural pero reforzado nos seus límites exteriores por grosos sillares de pedra traballados polo home, no seu centro exacto achábase un sepulcro de pedra serrana, horadado antropomórficamente, sen tapa nin laxa que o recubrise. Vellos caracteres, similares pero non do todo iguais a letras latinas, horadaban os laterais do rústico sarcófago e no seu interior repousaban os restos humanos dun antigo guerreiro, recuberto de cotas de ferros de ferro e helmo de bronce, armado coa curta espada ibérica e protexido cun pequeno escudo circular que parecía estar amarrado ao seu torso.

O caudillo lusitano ou vettón, pois de Viriato tratábase naturalmente, durmía o milenario soño dos que dignamente e con honra loitaran pola liberdade dos seus. Por iso, en perpetuo sixilo e coa máxima reserva, todos fomos a renderlle a nosa homenaxe e pleitesía, sentíndonos extrañamente transportados entre brétemas espirituais a un afastado pasado que se nos facía a cada momento máis próximo e perturbador.

Entre a xeral omisión da palabra e a parquedad dos nosos movementos, ninguén se alarmou cando, emocionado, o avó Ernesto procedeu ceremoniosamente a depositar o vaso esmaltado, en realidade a urna funeraria coas cinzas de Anselmo, no interior do sarcófago, entre os pés esqueletizados do rebelde. A continuación, tomou a guitarra, a súa propia guitarra, e a reclinó á beira do sepulcro para de seguido extraer do interior da caixa de lanternas unha fina placa de mármore negro huecograbada, na que puidemos ler e recoñecer dun somero ollada algúns dos versos do seu “Canto á Serra de San Vicente”. Enlazados todos nun encadeado abrazo, algúns sollozábamos e outros, sobrecogidos, sorrían con incontido euforia.

Tras uns minutos de recollemento, o avó fíxonos saír, amodo e calmosamente e alí, no exterior, á sombra dunhas aciñeiras cuxo número, tamaño e localización non saberiamos marcar nunca nun mapa, alí o avó sacou do peto do seu abrigo verde de caza unha pequena botella de viño. Escanció un pouco sobre a laja curva de pedra, outro pouco xunto ás cepas das aciñeiras protectoras e outro no coleto da súa garganta e tras iso, brindou con voz queda e entre bágoas: “Polo heroe, por Anselmo, polos meus, polos amigos ausentes, por todos nós?…”.

Volvemos colocar a seca mata de chaparro ocultando a entrada e todos colaboramos en buscar máis ramaje que puidese ocultar as trazas das nosas pegadas. Fixemos o camiño de retorno en busca do autocar do romanés? con alegría pero no medio dunha xeral circunspección que só ocultaba o atafegados que sentiamos por converternos nos custodios de tan gran segredo. Ese segredo nunca até hoxe foi revelado por ningún de nós e só un consello de familia permitiu a difusión do seu contido.

Ernesto Sempere Villarrubia “poeta, escritor e compositor” faleceu en Cardiel de los Montes (Toledo) o 13 de xaneiro de 2005, rodeado dos seus. Todos nós, e ante todo a nosa nai Otilia Luján Cadrado, sentimos orgullosos dos protagonistas históricos ou inventados desta narración, quizais imaxinada. O recordo vivo do noso pai e marido Ernesto é o vínculo que nos une ao pasado sen rupturas e sen etapas, con plena conciencia da súa imperecedera permanencia no presente. Porque nel está vivo, xa que reside para sempre na nosa memoria.

Post Scriptum: “A memoria é o único paraíso do que non podemos ser expulsados”. Jean Paul Richter