Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

Fusiláronlles á entrada do cemiterio e a pé de fosa. A eles traíanlles dos cárceres, e aos seus bebés e fillos, mortos de fame e de metralla das rúas. Tras arroxalos ás gabias, pegados e amontoados para aproveitar o espazo, espallaron cal vivo e sepultaron baixo terra os cadáveres. A choiva, despois, rematou o traballo, filtrándose até chegar ao cal, que ferveu e desfiguró as roupas, os rostros, a pel e os músculos.

O paso do tempo, desde 1937, fixo o resto.Dos 2.838 cadáveres recuperados na fosa do cemiterio de San Rafael (Málaga) -o maior enterramento común da Guerra Civil e a posguerra escavado en España- aínda se descoñece o sexo de 1.262, e só foi posible identificar con certo grao de certeza a unha persoa. Trátase de Vicente Córdoba, un home de 1,57 metros de estatura. Foi asasinado con 37 anos e traballaba para un zapateiro, segundo o informe final da exhumación ao que tivo acceso Público.

O estudo completa tres anos de intenso traballo archivístico, arqueolóxico e antropolóxico, promovido pola Asociación contra o Silencio e o Esquecemento de Málaga. A exhumación foi financiada co apoio do Goberno, a Xunta de Andalucía (gobernada polo PSOE) e o Concello de Málaga (PP). Entre o tres institucións, dividiron a partes iguais máis de 500.000 euros.

 É a primeira vez que un alcalde conservador, Francisco da Torre, que provén de UCD, apoia, con xestos e con diñeiro, unha exhumación como esta. "Equivócase quen lle quere pór siglas á memoria histórica. Ten narices que a principal fosa abriuse nun consistorio do PP", sostivo José María García Márquez, historiador, nunhas recentes xornadas celebradas en Sevilla.

"Ao principio viñan verme os da asociación como con receo e mirábanme moi serios, e eu dicíalles: Tranquilos, que eu estou aquí para axudar ás familias, que eu son moi nova", afirma Carolina España, portavoz do equipo municipal do PP en Málaga. "O mérito foi da asociación, que non politizou o tema", di a concelleira.

Os seus membros levaron o asunto con discreción e naturalidade. En 2002, representantes das familias plantáronse no concello e trataron de chegar a acordos para evitar que se construíse un parque sobre o cemiterio de San Rafael, pechado desde 1987. Coa chegada do PSOE ao Goberno, en 2004, o panorama cambiou. Bastou unha reunión coa vicepresidenta María Teresa Fernández de la Vega, e Da Torre decidiu exhumar primeiro e construír o parque, despois. En outubro de 2006 comezaron os traballos.

Ovación

O acto final de conciliación escenificouse esta semana no auditorio Pablo Picasso de Málaga, onde o alcalde e a conselleira de Xustiza andaluza, Begoña Álvarez (PSOE), levaron a ovación agradecida das familias. Ambos chegaron a aplaudir, a instancias dun asistente, ao xuíz Baltasar Garzón. "Sen odio e sen rancores, pero sen amnesia", resume Francisco Espinosa, artífice da exhumación e ex presidente da asociación.

"Estiveron a fusilar desde 1937 até a década de 1950", afirma José Galisteo, veterano sindicalista e vicepresidente da asociación. O traballo de arquivo de Espinosa e os seus colaboradores arroxou unha listaxe con 4.471 nomes e apelidos. No nove fosas de San Rafael só acharon 2.838 cadáveres. Onde está o resto? Espinosa iniciou unha investigación para saber si os corpos acabaron no Val dos Caídos, pero a resposta oficial foi que alí só chegaron unha vintena de cadáveres desde Málaga. Queda a dúbida. "Dime agora onde están eses corpos. Moitos quedarán en sarcófagos ou esquecidos en vellos osarios", lamenta Galisteo.

A lectura do informe revela unha radiografía da represión franquista: desatouse en febreiro de 1937 tras a toma da cidade polas tropas rebeldes, o que deu ao traste coa revolución que controlou Málaga tras o golpe do 18 de xullo. En dous meses, entre febreiro e marzo, segundo o informe oficial da exhumación, os falanxistas causaron 2.044 mortes. Até 406 persoas caeron baixo os fusís fascistas en abril, e outras 171 en maio. Até o mes de novembro, houbo matanzas sostidas (34 en setembro e 114 en xullo), cando os fusilamentos reducíronse a catro.

Un arma de fogo produciu a morte na maioría de casos, segundo o documento. Tamén apareceron corpos esporádicos con pegadas de ser golpeados con obxectos contundentes. Os esqueletos estaban situados de forma arbitraria. Os testemuños orais solicitados falaban de que os represaliados foran coas mans atadas con arames, pero estes só apareceron nunha do nove fosas. No resto, enténdese que os ataron con cordas. Os arqueólogos acharon medallas relixiosas, algunha navalla, un dominou, zapatos, botóns e balas de máuser e Parravicino-Carcano, o rifle do exército italiano.

Lapis e peites

Ademais dos 1.262 restos sen identificar, determinouse que 1.138 eran homes, 349 nenos e 89 mulleres, algunhas embarazadas. "A represión franquista para elas foi distinta. Quedaban marcadas. Eran a muller dun vermello", di Raquel Zugasti, historiadora. Os nenos non mostran signos de violencia, polo que os arqueólogos conclúen que se trataba de orfos, que morreron de fame, por bombardeos ou pola metralla.

A represión foi indiscriminada. O informe final identifica persoas de toda condición social: militares, ferroviarios, campesiños, artesáns, párrocos, gardas civís... Nas gabias tamén se atoparon gran cantidade de lapis e peites, o que para os investigadores -dirixidos por Sebastián Fernández, decano da Facultade de Filosofía e Letras da Universidade de Málaga- denota certo nivel cultural e de hixiene dos detidos.

No Rexistro Civil de Málaga, desde o 7 de febreiro de 1937, só consta, á parte do nome do xuíz e o secretario, os nomes e apelidos das vítimas, así como a causa da morte. Falecían, xeralmente, por "feridas por arma de fogo". "Atopado nos arredores do cemiterio de San Rafael" era outra das lendas recorrentes. É a partir de 1939 cando se completa a inscrición cos datos adecuados.

Que falta para completar a exhumación que logrou que o conservador Da Torre gañásese o respecto das asociacións de memoria, tan esixentes coa Administración? Máis de 200 familias deron xa o seu ADN para tratar de identificar aos seus parentes, cotejándolo co dos 2.838 restos. As técnicas melloraron, pero o cal vivo que arroxaron os franquistas e os 70 anos de enterramento deterioraron os restos. Os expertos advirten que serán moi difíciles as identificacións.

No parque, que cubrirá finalmente o cemiterio, situarase un edificio en homenaxe aos mortos. "O cubo", como o chama a asociación e aínda en proxecto, albergaría en diferentes caixas os ósos, os obxectos persoais, unha ficha antropométrica de cada un dos mortos... Todo isto permitiría ás familias comparar o ADN. Goberno, Xunta e Concello comprometéronse a apoiar aos familiares nun eventual traslado de corpos. Será o fin dunha exhumación exemplar.