Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

Petición de indulto


Moito se ten escrito das parodias de xuízos que foron os consellos de guerra que tiveron lugar tras o golpe de estado do 36. Unha das peculiaridades dos mesmos era que os defensores eran militares, sendo elixidos dunha lista que se lles presentaba aos encausados. Eran, polo tanto, persoas que, con maior ou menor entusiasmo, estaban comprometidas coa sublevación. Aínda así, en bastantes casos, poñían a mellor vontade na defensa dos seus patrocinados, a pesares da súa falta de formación xurídica ou do feito de que os compoñentes do tribunal eran superiores xerárquicos seus. De todos os xeitos, a calidade da defensa que se facía pouco influía nunhas sentencias que estaban determinadas por adiantado.

Un dos recursos utilizados a miúdo polos defensores, era o de admitir as acusacións, pero tentando rebaixalas en orde á suposta carencia de formación dos reos que posibilitaba que foran manipulados por dirixentes sen escrúpulos. Tamén era habitual a apelación ás condicións familiares ou ao compromiso dalgún parente cos golpistas. Un exemplo desta actitude -neste caso unha petición de indulto para uns condenados a morte- é a carta que transcribo a continuación.

Ilustrísimo señor:

Feliciano Gómez Pedreira, Alférez de Artillería con destino en el Regimiento Ligero, número quince, defensor en la causa sumarísima número ciento quince del año actual [1937], a V.I. respetuosamente expone:

Que el Consejo de Guerra en que se vió y falló dicho proceso condenó a sufrir la última pena a los procesados ALBINO SÁNCHEZ LEIRO y JOSÉ ACUÑA LAMAS, de los que ha sido Defensor el dicente, y a requerimiento de las familias de dichos condenados se permite interesar de V.I. se digne proponer, si lo estima oportuno, el indulto de los mismos, por concurrir las circunstancias siguientes:

ALBINO SÁNCHEZ LEIRO, analfabeto, inferior mental, arrastrado a la comisión del delito por quienes valiéndose de sus dotes superiores pretendían llevar a nuestra querida Patria al caos, deja en la mayor de las miserias a una madre anciana que cuenta con otro hijo incorporado a nuestro glorioso Movimiento y que pelea en las filas de la Legión.

Más desgraciada es, si cabe, la situación de la pobre esposa de JOSÉ ACUÑA LAMAS, madre de cinco criaturas y próxima a dar a luz su sexto hijo, que pierden en su padre el sustento y el honor, y viven estas horas angustiosas con la esperanza de que el Caudillo, dando prueba una vez más de esa piadosa benevolencia que es principio básico de la Nueva España, tenga bien inclinarse al perdón de estos dos desgraciados, culpables sí, pero inconscientes.

Por todo ello, a V.I. respetuosamente,

SUPLICA que, si creyere existen méritos para suscitar alguna iniciativa en pro de estos dos condenados, se digne proponer el indulto de los mismos, en la seguridad de que tendrá el eterno agradecimiento de ellos, y muy especialmente de sus numerosos y angustiados familiares.

¡VIVA ESPAÑA!

Nesta ocasión un dos reos, José Acuña, tivo a sorte de que a pena lle fora conmutada pola de reclusión perpetua. Albino Sánchez foi fusilado na avenida de Bos Aires o 17-4-37.

Un caderno de muller entre fusís

Cecilia G. de Guilarte foi a única muller reporteira de guerra da fronte norte na contenda civil


Guilarte, co lehendakari José Antonio de Aguirre, en México


Érase unha muller a unha máquina de escribir pegada. Unha máquina e un traballo superlativos, con permiso de Quevedo e das rimas do seu coñecido soneto. Érase unha vez unha xornalista de guerra vasca de 20 anos, que, paradoxalmente, detestaba os conflitos, e que se sumou ao batallón anarquista dos Temerarios para seguir desde a primeira liña o avance da Guerra Civil. Un episodio co que comezou a súa andaina na fronte, e co que recibiu a primeira estocada: a morte, no mesmo batallón, do seu irmán Félix, aos 17 anos de idade. Érase que se era unha historia de exilio, estancias en habitacións xélidas e mesas de exiliados cun só café para cinco acodes. Unha historia que termina co regreso a Euskadi. Coa ditadura de Franco aínda presente. Cando nin sequera moitos dos que compartiran filas co seu marido ousaban tenderlles a man.

É a historia da valentía de Cecilia G. de Guilarte (anarquista nada en Tolosa o 20 de decembro de 1915, e falecida o 14 de xullo de 1989 na mesma localidade), o único caderno portado por unha muller entre as filas de fusís das trincheiras da fronte norte. A única reporter de guerra -por empregar o termo da época- da cornixa cantábrica, descuberta pola Asociación Sancho de Beurko durante a investigación do batallón disciplinario situado en Portugalete, grazas ao seu vínculo co seu comandante, o socialista Amós Ruiz Girón, marido da escritora. Até hai dous anos, fora coñecida polos seus ensaios e novelas, máis que polas súas reportaxes. Os textos, compilados por Guillermo Tabernilla e Julen Lezamiz en Cecilia G. de Guilarte, reporter da CNT -Edicións Beta-, foron lembrados este mes no vigesimoprimer aniversario da súa morte, cunha conferencia en Donostia.





Filla dun traballador anarquista da papeleira de Tolosa e dunha muller que, baixo o prisma actual, podería considerarse feminista, Guilarte tivo, ademais, unha educación relixiosa, e publicou o seu primeiro escrito á temperá idade de once anos. En 1935 pasaría a traballar para a madrileña Estampa, aínda que o golpe de estado de 1936 conduciuna polos camiños do xornalismo de guerra. Tras o seu labor na publicación Fronte Popular en Gipuzkoa, recalou na vizcaina CNT Norte -até o fin da guerra en 1937 nesa fronte-, onde obtivo exclusivas como "a única entrevista cun aviador alemán" -Karl Gustav Schmidt-, ou a cita cun prisioneiro italiano do Corpo dei Truppe Volontarie, capturado na batalla de Sollube en maio de 1937, segundo destaca Lezamiz a DEIA.

A pesar das duras vivencias, a súa filla Ana Mari Ruiz explica a este xornal que non era das mulleres que miran atrás. Miraba ao futuro. Por iso, as poucas pasaxes sobre a guerra que saían da súa boca había que recollelos nos faladoiros que organizaba a xornalista na súa casa. Como o referente ao paso do seu esposo por un campo de concentración no Estado francés, mentres ela permanecía nunha habitación alugada en Biarritz. "Foi durísimo porque esa habitación tiña moita humidade, así que tivo que pasarse os días enteiros metida na cama coa miña irmá pequena do frío que pasaban. Non tiñan comida, e vían que a señora da casa lle daba un prato de leite ao can. E elas non tiñan nin leite! Cando se reunían os vascos nos cafés de Biarritz, pedían un café para cinco", relata.

Durante o seu exilio en México -até 1964-, os problemas continuarían pese ao positivo recibimento presidencial. "Os antigos emigrantes españois, que chegaron ao país antes da guerra, eran moi de dereitas, e puñan todo o seu empeño en que os vermellos non fosen a México. Algúns mexicanos preguntaban por que ía tanto español a quitarlles o traballo, pero o máis duro é que os teus compatriotas non queiran verche", lembra.

Ana Mari, que non concibe na súa mente unha imaxe da súa nai separada da súa máquina escribir, garda dous álbums repletos de contactos de políticos e intelectuais aos que entrevistou a súa nai. Rememora tamén dúas fotografías co lehendakari Aguirre. Unha delas, nun banquete, caderno en man, tomando nota das palabras do jeltzale. Contactos como os que mantivo co exilio vasco, asistindo aos concertos da súa amiga Emiliana de Zubeldia, ou ás exposicións de Karle Garmendia. Ademais, fundou a Revista da Universidade de Sonora, centro no que tamén traballaban as súas compañeiras, e laboró en Euzko Deya.

As súas entrevistas na guerra

A pesar das "náuseas" que lle xerou o seu traballo na fronte, e de clamar a favor da educación para que mozas de vinte anos non tivesen que volver deixarse a vida en ningunha guerra, os seus escritos afastábanse do dramatismo ou da exaltación. Todo iso, a pesar das súas duras entrevistas. Como a do piloto alemán, capturado despois de que os republicanos abatesen o seu avión o 4 de xaneiro de 1937. O seu compañeiro foi descortizado, mentres el foi destinado ao batallón disciplinario de Amós Ruiz, despois de que a poboación asaltase en masa os cárceres para acabar coa vida dos dereitistas. Quizais por iso, a Schmidt non lle interesaban demasiado as preguntas de Guilarte. Limitábase a contestar formulando outro interrogante. Sempre o mesmo. "Vanme a matar?".

Unha situación similar á que se enfrontou na súa cita cun prisioneiro italiano que se justificaba asegurando que era un campesiño, e que en Italia se morría de fame. A xornalista condensou o despropósito de toda guerra en dúas frases. "É a Italia que veu a España. A Italia que morre en España, por non morrer de fame na súa terra".

A memoria histórica (II)

Na anterior entrega deste artigo, concluía afirmando que as tropas fascistas e os seus aliados civís perpetraron sobre o pobo galego un brutal masacre, fundamentalmente nos meses de xullo e agosto do 36, aínda que o período represivo e depurador non rematou ata 1954, polo que son cada vez máis os historiadores que falan de longa guerra civil galega. Eis a realidade histórica; non hai outra lectura posible.





Non obstante, o novo poder, instaurado pola vía da violencia e do terror, construíu unha imaxe falsa das súas vítimas, dándose o paradoxo de que aqueles que traizoaran a legalidade vixente e reprimiran ferozmente os defensores da legalidade republicana -os defensores da democracia e da liberdade, non o esquezamos-, convertéronse en honorables e respectables persoas de ben, mentres que as súas vítimas pasaron a ser criminais e facinorosos. Sendo esa a imaxe que, aínda hoxe, perdura na maioría da sociedade sobre esas vítimas da violencia franquista, que seguen a ser consideradas perigosas desestabilizadoras da orde social.

Daquela, para reparar esa inxustiza histórica, cómpre, primeiro, condenar o franquismo como sistema político e, logo, declarar nulas todas as sentenzas que os consellos de guerra ditaron durante a longa guerra civil. As razóns son evidentes.

Resulta unha obviedade que non debería explicarse, que mentres a condena do franquismo non sexa plenamente asumida por toda a sociedade, as vítimas do terror franquista nunca poderán ser rehabilitadas, pois resulta evidente que se os represores están exentos de culpa, as súas vítimas seguirán sendo culpables; culpables dun crime que só é comprensible no marco dunha ditadura: a defensa da democracia e da liberdade. Esa condena é primordial, sobre todo neste momento no que asistimos a unha revisión historiográfica da II República, a guerra civil e o franquismo, que, malia o seu escaso interese histórico, ten un notable éxito mediático e obedece a unha evidente estratexia política, como proba sobradamente Alberto Reig Tapia no ensaio Revisionismo y política (Foca, 2008). Velaí están os discursos, ultimamente asumidos tamén por respectables historiadores, que condenan por igual a franquistas e republicanos ou, mesmo, exculpan os franquistas.

En segundo lugar, cómpre lembrar que os consellos de guerra que actuaron durante a ditadura non poden ser considerados tribunais de xustiza en tanto que estaban constituídos polo poder executivo franquista, os militares que formaban parte deses consellos de guerra carecían dos atributos de independencia, obxectividade e imparcialidade que caracterizan os xuíces e nos procedementos xudiciais que entendían eses consellos de guerra vulnerábanse todas as garantías xudiciais. Eis a razón pola que non deben considerarse máis que como unha parte substancial do aparato represor dos sublevados e, xa que logo, pola que as súas sentenzas deben ser declaradas nulas.

Ese, non outro, é o camiño que cómpre andar cara á reparación, a recuperación da memoria histórica e a reconciliación.

A memoria histórica (I)

O futuro da II República decidiuse en Galicia nos tres tráxicos días de xullo que van do 18, día no que se sublevaron contra a legalidade republicana os militares fascistas, ao 21, día no que se deu por concluído o golpe de Estado na maioría das vilas e cidades galegas, agás naquelas nas que os enfrontamentos bélicos seguiron uns poucos días máis.




Tras eses días, o pobo galego foi vítima dunha violenta represión e dun terror totalitario que segou as vidas de milleiros de galegos e galegas e frustou as esperanzas de progreso e liberdade que alimentara a República. O pobo galego, daquela, non puido defender coas armas a legalidade vixente, da que era firme partidario, como demostran dous feitos: o inequívoco apoio ao proceso estatutario, plebiscitado o 28 de xuño, e o masivo apoio ás candidaturas republicanas expresado nas eleccións de febreiro.

Así, á marxe duns poucos homes e mulleres que se botaron ao monte ou atravesaron a fronte para pasarse ao bando republicano, un feito novelado por Ramón de Valenzuela en Non agardei por ninguén (1957), a represión afectou á maioría da poboación, tanto ás autoridades militares que manifestaron a súa adhesión á legalidade republicana, como Salcedo, Caridad Pita ou Azarola, como ás autoridades civís que organizaron ou lideraron a defensa da República (gobernadores civís e alcaldes) e aos líderes políticos de diversa ideoloxía (Alexandre Bóveda, Heraclio Botana, Benigno Álvarez, Xoán Xesús González, Parrado...), os dirixentes sindicais e obreiros (José Villaverde, Claro Sendón...), os intelectuais galeguistas (Blanco Torres, Díaz Baliño...), os mestres (Segundo Abal, Juan Abramo Dios...) e, finalmente, ao pobo indefenso: máis de 3.500 persoas, entre homes e mulleres, foron "paseadas" ou sentenciadas a morte en "xuízos sumarísmos" por defender a liberdade e a democracia republicanas.

Con todo, alén da represión con resultado de morte, durante moito tempo despois da sublevación sucedeuse outro tipo de represión, menos violenta pero igual de eficaz na estratexia de someter á poboación pola vía do medo: máis de 7.000 procesados; milleiros de persoas encarceradas ou obrigadas a realizar traballos forzosos en diferentes obras públicas; centos de funcionarios, pertencentes a diferentes escalas e corpos (Correos, municipais, mestres...), cesados; profesores universitarios, entre os que se atopaban notables investigadores (Parga Pondal, Baltar Domínguez...), destituídos; milleiros de desterrados e desprazados por todo o territorio estatal...

Ese terror, alén de provocar a perda de toda unha xeración que polo seu compromiso coa democracia e a liberdade era incompatible co novo estado ditatorial e necesarias para garantir o progreso do pobo galego -cuxa eliminación consistiu un obxectivo de primeira orde para os militares sublevados-, serviu como un eficaz instrumento de dominación ao sinalarlle ao pobo galego o camiño a seguir para evitar coverterse en vítima da súa brutal violencia: o sometemento á nova orde fascista. Eís a pedagoxía do terror fascista que o pobo galego aprendeu naqueles tráxicos días de xullo e agosto do 36.